Dlaczego 34 % uprawnionych gospodarstw domowych nie składa wniosku o pomoc i co działa

We Francji około 34 % gospodarstw domowych uprawnionych do RSA, głównego świadczenia minimalnego, nie składa o nie wniosku, średnio w każdym kwartale (DREES, 2022). Na koniec 2021 r. odsetek uprawnionych, którzy go nie otrzymywali, wciąż szacowano na 33 % do 37 % (DREES, 2026). Niemcy i Belgia mają wskaźniki tego samego rzędu. Eksperymenty terenowe dały pewną hierarchię: interwencje zmniejszające liczbę formalności podnoszą faktyczne pobieranie średnio o 8,31 punktu procentowego, a te, które tylko przekazują informacje, o 3,39 punktu (Bendtsen, 2026). Spotkanie z pracownikiem socjalnym zwiększa pobieranie o 29 % (Castell et al., 2025).

Jedna trzecia uprawnionych do RSA zostaje bez świadczenia

Liczba odniesienia pochodzi z pracy metodologicznej DREES opublikowanej w lutym 2022 r.: średnio 34 % gospodarstw domowych uprawnionych do RSA nie składa żadnego wniosku w danym kwartale, a 20 % pozostaje bez wniosku przez trzy kolejne kwartały (Hannafi, Le Gall, Omalek i Marc, DREES, 2022). Część tego zjawiska jest więc przejściowa, a niektórzy ostatecznie otrzymują świadczenie kilka miesięcy później.

Pomiar powtórzono później. Na koniec 2021 r. między 33 % a 37 % uprawnionych gospodarstw domowych nie otrzymywało RSA, czyli około 560 000 gospodarstw skupiających blisko milion osób (DREES, Études et Résultats nr 1370, maj 2026). Dla 41 % z nich nieotrzymana kwota wynosiła 400 euro lub więcej miesięcznie na jednostkę konsumpcyjną. Gospodarstwa te mają średnio mniej niekorzystny profil niż świadczeniobiorcy: częściej są właścicielami mieszkania, częściej mają wykształcenie wyższe (DREES, maj 2026).

Inne kraje europejskie znają to samo zjawisko. Raport, który DREES i Odenore poświęciły w 2022 r. temu zjawisku w pięciu krajach, odnotowuje wysoki wskaźnik w Niemczech, rzędu 56 % dla ALG-II, dochodu minimalnego osób poszukujących pracy, w okresie 2005-2014 (Harnisch, 2019). Dla Belgii przytacza szacunek 62 % w 2005 r. dla revenu d’intégration sociale (Bouckaert i Schokkaert, 2011), wzywając do ostrożności co do metod pomiaru (Marc, Portela et al., DREES, 2022).

Dwie udokumentowane przeszkody: informacja i koszt formalności

Najnowsze przeglądy wyróżniają dwa rodzaje barier. Niewiedza o tym, że jest się uprawnionym, należy do sfery informacji; wypełnianie formularzy i zbieranie dokumentów należy do kosztu formalności (Bendtsen, 2026; Daigneault et al., 2025). Często wymienia się też stygmatyzację związaną ze świadczeniami; francuski eksperyment przetestował listy mające ją łagodzić, bez wykrywalnego dodatkowego efektu na pobieranie (Castell et al., 2025).

Przegląd systematyczny Daigneault et al. (2025) przeanalizował 93 interwencje z 35 badań terenowych opublikowanych w ciągu prawie dwudziestu lat. Inwentarz wskazuje dwa rodzaje interwencji: informację spersonalizowaną i konkretną pomoc w przygotowaniu wniosku. Zbiór badań pozostaje w większości amerykański, a autorzy apelują o testowanie prostszych interwencji poza Stanami Zjednoczonymi.

Na pytanie, która przeszkoda waży najwięcej, francuskie eksperymenty dają odpowiedź rzadko dostępną: koszty transakcyjne, czas i wysiłek, jakich wymaga wniosek, są główną barierą (Castell et al., 2025).

Mniej wymogów administracyjnych: +8,31 punktu

Najpełniejsza metaanaliza w tej sprawie zbiera 51 eksperymentów terenowych i 187 wielkości efektu (Bendtsen, Journal of Policy Analysis and Management, marzec 2026). Interwencje ograniczające wymogi zgodności, przez uproszczenie formularzy lub pomoc w ich wypełnieniu, podnoszą faktyczne pobieranie średnio o 8,31 punktu procentowego. Te, które ograniczają się do przekazywania informacji, dają 3,39 punktu.

Drugi wynik ma znaczenie przy czytaniu ewaluacji: efekty mierzone na etapie składania wniosku są około dwa razy większe niż te mierzone przy końcowej wypłacie (Bendtsen, 2026).

Autor ponownie oszacował wyniki w czerwcu 2026 r. na rozszerzonym zbiorze 66 eksperymentów. Przewaga interwencji zmniejszających formalności się utrzymuje, przy niższych efektach średnich (Bendtsen, aktualizacja z czerwca 2026 r.).

Spotkanie z pracownikiem socjalnym: +29 %

Najwymowniejszy wynik pochodzi z dwóch ogólnokrajowych eksperymentów przeprowadzonych we Francji z osobami poszukującymi pracy, na łącznej populacji 100 000 osób, z których połowa otrzymała interwencję (Castell et al., American Economic Journal: Economic Policy, 2025).

W pierwszym z nich 30 000 osób zaproszono na godzinne spotkanie z pracownikiem socjalnym, aby przejrzeć ich uprawnienia do piętnastu świadczeń. Dla świadczeń obsługiwanych przez oddział rodzinny wniosek można było złożyć na miejscu, w trakcie spotkania. Odbyło się około 6 000 spotkań, czyli 21 % zaproszonych. Zaproszenie podnosi pobieranie o 7 %; w przypadku osób, które faktycznie przychodzą na spotkanie, szacowany efekt sięga +29 % (Castell et al., 2025).

Efekt koncentruje się na świadczeniach, w których pracownik socjalny mógł pomóc podczas spotkania: +44 % dla dodatków dochodowych, +21 % dla świadczeń rodzinnych i mieszkaniowych. W przypadku ubezpieczenia zdrowotnego, obsługiwanego przez inną sieć, efekt nie występuje, co kieruje wyjaśnienie w stronę kosztu formalności (Castell et al., 2025).

Osoby, które najbardziej zyskałyby na spotkaniu, zgłaszają się na nie najrzadziej: autorzy widzą w tym ślad tych samych kosztów transakcyjnych, które hamują także proszenie o pomoc (Castell et al., 2025).

Rola symulatora: pokazać prawo

Drugi eksperyment testował samą informację. E-mail wysłany do 40 000 osób poszukujących pracy prowadził do symulatora, który obliczał ich indywidualne uprawnienia. Wzbudził zainteresowanie: 67 % odbiorców kliknęło, a 18 % od razu przeprowadziło symulację. Faktyczne pobieranie pozostało bez wykrywalnych zmian w kolejnych miesiącach (Castell et al., 2025).

Symulator pokazuje prawo i wymienia dokumenty do zebrania. Zdaniem autorów tarcie tkwi w samym momencie działania: po złożeniu wnioski są rozpatrywane pozytywnie w około 90 % przypadków (Castell et al., 2025).

Gdzie znaleźć ludzkie wsparcie

Aby uzyskać pomoc przy wniosku, we Francji istnieją dwie lokalne sieci: centres communaux d’action sociale pomagają przygotować wnioski, a pracownicy socjalni caisses d’allocations familiales robią to dla świadczeń, które wypłacają (service-public.gouv.fr).

W przypadku niepełnosprawności maisons départementales des personnes handicapées wspierają wnioski i oceniają sytuacje (service-public.gouv.fr). W przypadku RSA wniosek można też złożyć do stowarzyszenia upoważnionego przez departament (service-public.gouv.fr).

Publiczny projekt « solidarité à la source » podąża za tą samą logiką co metaanaliza: wstępne wypełnianie kwartalnych deklaracji dochodów odbiorców RSA i prime d’activité, ponad 6 milionów osób, na podstawie danych, które administracja już zna (solidarites.gouv.fr).

Aida wpisuje się w pierwszy etap, etap symulacji: pokazać prawo i przygotować dokumenty. Aplikacja naświetla i prowadzi; decydująca rola należy do ludzkiego wsparcia, którego mierzony efekt na spotkaniu sięga +29 % (Castell et al., 2025).